Czym jest twórczość? - w kilku słowach wstępu.

Zanim zdefiniujemy twórczość, musimy przyznać: nie jest to łatwe. Przez wieki filozofowie, psychologowie, artyści i naukowcy próbowali ująć ją w słowa, i każda definicja okazywała się niepełna. To nie przypadek. Twórczość jest zjawiskiem tak fundamentalnym i wielowymiarowym, że każde uproszczenie ją zubaża.

W psychologii najszerzej stosowaną definicją jest ta oparta na dwóch kryteriach: oryginalności i trafności. Twórcze jest to, co jest nowe (nie było wcześniej) i użyteczne lub wartościowe w danym kontekście. Ta definicja, choć wygodna, pomija coś kluczowego – wymiar subiektywny, wewnętrzne przeżycie procesu twórczego, który dla samego twórcy jest często ważniejszy niż jakikolwiek wytwór.

Rollo May, jeden z najbardziej przenikliwych psychologów egzystencjalnych, pisał o twórczości jako "spotkaniu" – człowiek spotyka świat z całą intensywnością swojej uwagi i obecności. W tym spotkaniu rodzi się coś nowego. Nie produkt, lecz relacja. Nie rzecz, lecz akt.

Twórczość (klasyczna)

Zdolność do wytwarzania czegoś nowego i wartościowego – czy to idei, przedmiotu, metody, czy sposobu bycia w świecie.

Twórczość (egzystencjalna)

Pełna obecność i zaangażowanie człowieka w spotkaniu ze światem, z którego rodzi się coś nieistniejącego wcześniej.

Twórczość (procesowa)

Ciąg wewnętrznych i zewnętrznych działań prowadzących od impulsu do wyrazu – od odczucia do formy.

Twórczość (egzystencjalna)

Pełna obecność i zaangażowanie człowieka w spotkaniu ze światem, z którego rodzi się coś nieistniejącego wcześniej.

W psychologii twórczości klasycznym i niezwykle użytecznym modelem jest tzw. model 4P, zaproponowany przez Mela Rhodesa w 1961 roku. Wyróżnia on cztery wzajemnie powiązane wymiary twórczości:

Cztery wymiary twórczości – model 4P

Psychologowie rozróżniają twórczość wielką – historyczną, zmieniającą bieg dziejów (Big-C Creativity) – od twórczości codziennej, osobistej, małej (little-c creativity). Ta pierwsza to Einstein, Mozart, Picasso. Ta druga to matka, która wymyśla nowe danie z tego, co zostało w lodówce, albo inżynier, który znajduje eleganckie rozwiązanie technicznego problemu.

Margaret Boden, filozofka i kognitywistka, dodaje do tego jeszcze twórczość 'pro-c' – profesjonalną, która przekracza poziom zwykłego użytkownika, lecz nie osiąga jeszcze rangi historycznej. To twórcy, którzy wnoszą wkład do swoich dziedzin, budują dorobek, są rozpoznawani wśród ekspertów.

W PSYCHEGRAFII szczególnie bliski jest nam poziom osobistej twórczości – bo wierzymy, że transformacja zaczyna się od środka. Człowiek, który potrafi tworzyć swoje życie, swoje relacje, swoje rozwiązania – jest człowiekiem wolnym. I właśnie ta wolność twórcza jest tym, o czym piszemy.

Twórczość 'małe t' i 'wielkie T'

Twórczość codzienną można znaleźć w każdej kuchni, każdym ogrodzie, każdym rozwiązaniu problemu, w którym zamiast gotowej recepty stosuje się własne myślenie.

— Margaret Boden

Twórczość jako postawa egzystencjalna

Najbardziej odważną i zarazem najbardziej prawdziwą tezą, jaką stawia psychologia humanistyczna i egzystencjalna, jest ta: twórczość to nie zdolność szczególna, zarezerwowana dla artystów i geniuszy. Twórczość to postawa wobec życia. Człowiek może tworzyć sposób, w jaki żyje, myśli, kocha, pracuje i rozwiązuje problemy – albo może tego nie robić.

Abraham Maslow w swojej piramidzie potrzeb umieszczał samorealizację na szczycie – i rozumiał ją jako pełne wykorzystanie własnego potencjału twórczego. Pisał, że ludzie samorealizujący się charakteryzują się "twórczością jako rysem osobowości" – nie dlatego, że malują lub piszą, lecz dlatego, że podchodzą do życia w sposób otwarty, elastyczny i niekonwencjonalny.

Erich Fromm z kolei mówił o twórczości jako o przejściu od "mieć" do "być" – od pasywnego posiadania gotowych wzorców do aktywnego tworzenia własnych. W tym sensie twórczość jest nie tylko darem, ale i wyborem. Wyborem, którego wiele osób nigdy nie podejmuje – nie dlatego, że nie mają potencjału, ale dlatego, że nikt im nie powiedział, że jest do wzięcia.