Moja aktywna wyobraźnia — między poznawaniem siebie a analizą, która odbierała siły

Moja wyobraźnia wielokrotnie pomagała mi iść dalej. Dzięki niej mogłam zobaczyć możliwość tam, gdzie codzienność pokazywała przede wszystkim trudności. Pozwalała mi tworzyć, szukać znaczeń i przyglądać się sobie z różnych stron.

10/19/20263 min read

Moja wyobraźnia wielokrotnie pomagała mi iść dalej. Dzięki niej mogłam zobaczyć możliwość tam, gdzie codzienność pokazywała przede wszystkim trudności. Pozwalała mi tworzyć, szukać znaczeń i przyglądać się sobie z różnych stron. Towarzyszyła mi w poznawaniu własnych myśli i uczuć, podsuwała obrazy, pytania, pomysły. Ta sama wyobraźnia potrafiła jednak położyć mnie na łopatki. Wystarczyło, że zaczynała współpracować z niepokojem. Wtedy z jednej sytuacji wyrastało wiele możliwych historii, a każda domagała się rozważenia. Analiza zajmowała coraz więcej miejsca, choć rozwiązanie wcale nie stawało się bliższe.

Dzisiaj chcę opowiedzieć o tych dwóch doświadczeniach. O wyobraźni, która otwierała przede mną drzwi, i o myśleniu, które zatrzymywało mnie w progu.

Wyobrazić sobie znaczy wyjść poza to, co już znam

W poznawaniu siebie wyobraźnia daje mi możliwość zadawania pytań: jak jeszcze mogę spojrzeć na tę sytuację? Co zobaczyłabym, gdybym na chwilę przyjęła inną perspektywę? Jak mogłoby wyglądać życie, w którym znalazłoby się więcej miejsca na to, co jest dla mnie ważne? To przestrzeń próbowania. Mogę rozważyć rozmowę, zanim ją podejmę. Zobaczyć kilka kierunków działania. Nadać doświadczeniu obraz, który pomaga mi o nim opowiedzieć. Badania nad pamięcią i wyobrażaniem przyszłości pokazują, że te zdolności częściowo korzystają ze wspólnych procesów i sieci mózgowych. Daniel Schacter i współpracownicy opisują, jak elementy wcześniejszych doświadczeń mogą służyć budowaniu możliwych przyszłych zdarzeń. Wyobraźnia pozwala więc przetwarzać to, co znamy, i tworzyć z tego nowe scenariusze. To pomaga mi zrozumieć również jej trudniejszą stronę: do tworzenia przyszłości mogę wykorzystywać także wspomnienia rozczarowań, strat i sytuacji, w których zabrakło mi oparcia.

Kiedy możliwość zaczyna wyglądać jak pewność

Wyobrażony scenariusz potrafi być bardzo przekonujący. Mogę zobaczyć czyjąś reakcję, usłyszeć w głowie odpowiedź, przewidzieć zakończenie rozmowy. Tymczasem druga osoba jeszcze niczego takiego nie powiedziała. Jeśli zapominam, że właśnie tworzę jedną z możliwych wersji wydarzeń, zaczynam odnosić się do niej jak do faktu. Zamiast przygotować pytanie, próbuję rozwiązać problem, którego istnienia jeszcze nie sprawdziłam. Podobnie może być z przeszłością. Wracam do rozmowy, rozważam własne słowa, dopisuję inne odpowiedzi. Początkowo chcę coś zrozumieć. Po pewnym czasie zauważam jednak, że nadal jestem przy tej samej scenie, z podobnym napięciem i bez nowej informacji. Właśnie tutaj moja zdolność analizowania stawała się dla mnie obciążeniem. Wysiłek był ogromny, a poczucie wpływu coraz mniejsze.

Refleksja i krążenie wokół tego samego pytania

W psychologii powracające rozmyślanie o trudnych doświadczeniach bywa opisywane jako ruminacja. Zamartwianie częściej dotyczy przewidywania przyszłych zagrożeń. Oba procesy mogą przybierać formę długiego krążenia wokół podobnych treści. Edward Watkins w przeglądzie badań nad powtarzalnym myśleniem pokazuje, że jego skutki zależą między innymi od sposobu rozważania problemu i kontekstu. Konkretne pytania dotyczące przebiegu sytuacji oraz możliwego działania częściej sprzyjają konstruktywnym rezultatom niż ogólne, oceniające rozważania o sobie. Widzę tę różnicę w pytaniach: „Dlaczego zawsze wszystko komplikuję?” oraz „Co dokładnie wydarzyło się w tej rozmowie i o co chcę dopytać?”. Pierwsze łatwo rozbudować w opowieść o całej sobie. Drugie pozwala przyjrzeć się konkretnemu zdarzeniu. Pogłębiona refleksja i męczące rozmyślanie mogą wyglądać podobnie. Dlatego ważne stało się dla mnie pytanie o rezultat: czy odkrywam coś nowego? Czy lepiej rozumiem swoje doświadczenie? Czy pojawia się możliwy kolejny krok?

Dać wyobraźni formę

W Psychegrafii korzystam z możliwości zapisania lub narysowania tego, co pojawia się w mojej głowie. Obraz, kilka zdań czy skojarzenie z kartą stają się materiałem, któremu mogę się przyjrzeć.

Na kartce łatwiej mi postawić obok siebie różne elementy doświadczenia: to, co się wydarzyło, to, co poczułam, i znaczenie, które nadałam sytuacji. Mogę zauważyć, gdzie kończą się dostępne informacje, a zaczyna moja opowieść. Traktuję to jako osobistą praktykę poznawania siebie. Rysunek otrzymuje znaczenie ode mnie; kolejne pytania pomagają mi sprawdzić, jak wiąże się z moim życiem. Możesz spróbować podobnego zatrzymania. Wybierz jedną myśl, która dzisiaj do Ciebie wraca. Zapisz, co wiesz na pewno, czego się domyślasz i co możesz sprawdzić. Następnie wybierz jedną niewielką czynność: zadać pytanie, przygotować coś, podjąć decyzję albo świadomie wrócić do tematu później.

Dzisiaj nadal cenię swoją wyobraźnię. To dzięki niej powstają moje opowieści, obrazy i pomysły na pracę z ludźmi. Chcę jednak zauważać także moment, w którym potrzebuję odłożyć kolejne scenariusze i wrócić do tego, co jest przede mną.

Mogę wyobrażać sobie wiele dróg, a potem wybrać jeden rzeczywisty krok.